Hằng năm, ngày 18/5 là dịp để toàn xã hội dừng lại, nhìn nhận và tôn vinh những đóng góp thầm lặng nhưng bền bỉ của đội ngũ trí thức, nhà khoa học và cộng đồng đổi mới sáng tạo Việt Nam. Không phải ngẫu nhiên mà ngày này được chọn làm Ngày Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo (KH,CN&ĐMST) quốc gia. Điều này cho thấy năng lực đổi mới sáng tạo ngày càng trở thành thước đo năng lực cạnh tranh quốc gia không chỉ nằm ở tài nguyên thiên nhiên hay quy mô dân số, mà nằm ở năng lực tư duy, sáng tạo và ứng dụng tri thức vào thực tiễn.
Dịp kỷ niệm năm nay mang nhiều ý nghĩa hơn thường lệ khi cả nước đang ở thời điểm bản lề. Ngày 22/12/2024, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, xác định đây là nhiệm vụ trọng tâm của toàn Đảng, toàn dân trong giai đoạn phát triển mới.
Ngày 19/2/2025, Quốc hội tiếp tục thông qua Nghị quyết 193/2025/QH15, cho phép thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc biệt tạo điều kiện đột phá cho KHCN, ĐMST&CĐS. Đây là những văn bản pháp lý có tầm vóc lớn, mở ra dư địa chính sách chưa từng có để khoa học và công nghệ thực sự trở thành động lực dẫn dắt tăng trưởng.
 |
| Hoạt động tại Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC) góp phần thúc đẩy hệ sinh thái khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tại Việt Nam. |
Theo Báo cáo Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) của Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO), Việt Nam hiện nằm trong nhóm quốc gia có thành tích đổi mới sáng tạo vượt trội so với mức độ phát triển kinh tế. Những năm gần đây, Việt Nam liên tục duy trì vị trí trong nhóm dẫn đầu các nước có thu nhập trung bình thấp về đổi mới sáng tạo. Đây được xem là nền tảng quan trọng để Việt Nam thúc đẩy mục tiêu phát triển kinh tế dựa trên khoa học công nghệ và tri thức.
Trong không khí đó, Ngày 18/5 năm nay không dừng lại ở ý nghĩa tuyên truyền, phổ biến thông thường. Đây là cơ hội để toàn xã hội hiểu rõ hơn về mục đích, ý nghĩa của con đường mà Việt Nam đang chọn, đồng thời tiếp sức cho những con người ngày ngày miệt mài nghiên cứu, sáng chế và ứng dụng tri thức vào cuộc sống.
Một trong những trọng tâm của Ngày KH,CN&ĐMST năm nay là tuyên truyền về cơ chế, chính sách thu hút các cá nhân hoạt động khoa học công nghệ là người Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia nước ngoài tham gia các hoạt động KHCN tại Việt Nam. Đây là vấn đề đã được đặt ra từ nhiều năm nhưng chưa bao giờ cấp thiết như lúc này.
Hiện có hàng trăm nghìn nhà khoa học, kỹ sư, chuyên gia gốc Việt đang làm việc tại các viện nghiên cứu, trường đại học và tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới ở Mỹ, châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia. Họ là nguồn lực tri thức khổng lồ mà Việt Nam chưa khai thác hết tiềm năng. Nhiều người trong số đó sẵn sàng đóng góp cho đất nước nếu có môi trường thuận lợi, chính sách đãi ngộ phù hợp và cơ chế hợp tác linh hoạt.
TS Nguyễn Hoàng Nam, một nhà nghiên cứu người Việt đang làm việc trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo tại Nhật Bản, cho rằng điều các nhà khoa học quan tâm không chỉ là mức hỗ trợ tài chính mà còn là môi trường nghiên cứu minh bạch, ổn định và có khả năng triển khai kết quả nghiên cứu vào thực tiễn. Theo ông, nhiều chuyên gia Việt Nam ở nước ngoài vẫn mong muốn được tham gia các dự án nghiên cứu trong nước nếu có cơ chế kết nối phù hợp.
Thực tế cho thấy nhiều mô hình hợp tác quốc tế trong lĩnh vực KHCN đã mang lại kết quả tích cực. Các chương trình học bổng, đề tài nghiên cứu liên kết, chương trình giáo sư thỉnh giảng hay hình thức làm việc từ xa kết hợp về nước theo dự án đang dần trở thành cầu nối thiết thực. Điều quan trọng là cơ chế chính sách phải đủ thông thoáng để nhà khoa học không cảm thấy bị ràng buộc bởi thủ tục hành chính khi muốn đóng góp trí tuệ cho Tổ quốc.
Ngày 18/5 là dịp để khơi dậy niềm tự hào dân tộc trong cộng đồng khoa học người Việt ở khắp nơi trên thế giới, nhắc nhở rằng đất nước đang cần họ và đang chuẩn bị những điều kiện tốt hơn để chào đón họ trở về.
 |
| Nhiều hoạt động trải nghiệm công nghệ, robot và STEM đang góp phần lan tỏa tinh thần đổi mới sáng tạo tới thế hệ trẻ Việt Nam. |
Một trong những nội dung quan trọng được tuyên truyền rộng rãi trong dịp 18/5 là các chính sách đặc thù, đột phá thúc đẩy phát triển KHCN, ĐMST&CĐS vừa được ban hành. Đây là nhóm chính sách được kỳ vọng sẽ tạo ra sự thay đổi căn bản trong cách Nhà nước đầu tư, quản lý và khai thác kết quả nghiên cứu khoa học.
Chiến lược phát triển KH,CN&ĐMST đến năm 2030 đặt ra các mục tiêu và định hướng cụ thể đưa Việt Nam vào nhóm 40 quốc gia hàng đầu thế giới về chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu, tăng tỷ lệ đóng góp của năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng GDP, và hình thành một số trung tâm đổi mới sáng tạo tầm cỡ khu vực. Đây là những mục tiêu tham vọng nhưng có căn cứ khi nhìn vào năng lực và tốc độ chuyển đổi của Việt Nam trong những năm gần đây.
Theo Chiến lược phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đến năm 2030, Việt Nam đặt mục tiêu nâng tỷ lệ đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D), gia tăng số lượng doanh nghiệp có hoạt động đổi mới sáng tạo và thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Nhiều lĩnh vực công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, dữ liệu lớn, công nghệ sinh học và năng lượng mới đang được ưu tiên phát triển nhằm tạo nền tảng cho tăng trưởng dài hạn.
Một trong những điểm đáng chú ý của các cơ chế mới là thay đổi cách tiếp cận trong quản lý hoạt động khoa học công nghệ. Thay vì kiểm soát chặt đầu vào như trước, nhiều chính sách đang hướng đến đánh giá hiệu quả đầu ra, tăng quyền tự chủ cho tổ chức nghiên cứu và chấp nhận mức độ rủi ro nhất định trong hoạt động nghiên cứu khoa học.
Theo các chuyên gia, việc hình thành các trung tâm đổi mới sáng tạo quy mô lớn và mạng lưới liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học với doanh nghiệp sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn. Đây cũng được xem là chìa khóa để nâng cao năng suất lao động và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế trong giai đoạn tới.
Các chính sách đặc thù được thiết kế để giải quyết những điểm nghẽn lâu nay của hệ thống KHCN Việt Nam cơ chế tài chính cho nghiên cứu cơ bản còn hạn chế, quy trình xét duyệt đề tài kéo dài, thiếu cơ chế chấp nhận thất bại trong nghiên cứu và chưa có con đường rõ ràng để thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Việc thí điểm các cơ chế mới theo Nghị quyết 193/2025/QH15 được kỳ vọng sẽ mở ra không gian chính sách linh hoạt hơn, phù hợp hơn với đặc thù của hoạt động khoa học và đổi mới sáng tạo.
Bên cạnh chính sách và thể chế, điều không thể thiếu để KHCN&ĐMST thực sự trở thành sức mạnh quốc gia là xây dựng văn hóa đổi mới sáng tạo từ nền tảng. Văn hóa đó không thể chỉ hình thành trong phòng thí nghiệm hay khu công nghệ cao, mà phải lan tỏa vào trường học, doanh nghiệp, cộng đồng và từng gia đình.
 |
| Sinh viên tham gia thực hành, nghiên cứu công nghệ tại phòng thí nghiệm, góp phần hình thành nguồn nhân lực chất lượng cao cho lĩnh vực khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. |
Một xã hội có văn hóa đổi mới sáng tạo là xã hội không sợ thử nghiệm những điều chưa từng làm, không trừng phạt sự thất bại chân thành và biết trân trọng những ý tưởng khác biệt dù ban đầu có vẻ xa lạ. Đó là môi trường mà một học sinh trung học dám đặt câu hỏi thay vì chỉ ghi nhớ đáp án, một kỹ sư trẻ dám đề xuất cải tiến quy trình và một nhà quản lý dám trao quyền thử nghiệm cho nhân viên của mình.
Các không gian sáng tạo văn hóa đi cùng với sáng tạo công nghệ đang dần xuất hiện tại nhiều địa phương, từ các fab lab trong trường đại học, các trung tâm hỗ trợ khởi nghiệp cấp tỉnh đến các chương trình STEM dành cho học sinh phổ thông. Đây là những mầm mống quan trọng cần được nuôi dưỡng một cách có hệ thống, không chỉ bằng ngân sách mà bằng cả nhận thức xã hội về vai trò của sáng tạo trong cuộc sống.
Vai trò của KHCN, ĐMST&CĐS đối với sự phát triển kinh tế xã hội ngày càng được minh chứng rõ ràng qua những thành tựu cụ thể. Từ việc ứng dụng công nghệ sinh học trong nông nghiệp giúp tăng năng suất và chất lượng nông sản xuất khẩu, đến việc phát triển nền tảng số trong y tế, giáo dục và tài chính tạo ra hàng triệu cơ hội tiếp cận dịch vụ mới cho người dân ở vùng sâu vùng xa, khoa học và công nghệ đang thay đổi đời sống Việt Nam từng ngày.
Trong lĩnh vực nông nghiệp, nhiều địa phương đã ứng dụng hệ thống cảm biến và dữ liệu thời tiết để tối ưu quy trình tưới tiêu, giúp giảm chi phí sản xuất và tiết kiệm nước. Trong y tế, các nền tảng khám chữa bệnh từ xa và bệnh án điện tử đang hỗ trợ người dân vùng sâu vùng xa tiếp cận dịch vụ thuận lợi hơn. Trong giáo dục, nhiều trường học đã triển khai mô hình lớp học số, thư viện số và ứng dụng AI hỗ trợ học tập.
Hoạt động nghiên cứu khoa học, ứng dụng và chuyển giao công nghệ của Việt Nam đang đạt những bước tiến đáng ghi nhận. Số lượng bằng sáng chế, công bố quốc tế và doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo tăng đều theo từng năm. Việt Nam đã xuất hiện trên bản đồ các quốc gia có hệ sinh thái khởi nghiệp năng động ở Đông Nam Á, với nhiều startup đã vươn ra thị trường quốc tế.
Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng để các chính sách thực sự đi vào cuộc sống, thách thức lớn nhất vẫn nằm ở khâu thực thi. Không ít đề tài nghiên cứu hiện vẫn gặp khó trong thương mại hóa sản phẩm, tiếp cận nguồn vốn dài hạn hoặc kết nối với doanh nghiệp. Việc tạo ra môi trường chấp nhận rủi ro và khuyến khích sáng tạo thực chất được xem là yếu tố quyết định để khoa học công nghệ trở thành động lực tăng trưởng mới.
Ngày KH,CN&ĐMST 18/5 là dịp để nhắc nhở toàn xã hội rằng con đường đến thịnh vượng bền vững không thể trông chờ mãi vào lợi thế giá nhân công hay khai thác tài nguyên. Con đường đó phải được lát bằng tri thứ Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng dựa vào công nghệ và tri thức, đầu tư cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu tất yếu để Việt Nam phát triển bền vững.
