Những thách thức trong tiến trình chuyển đổi năng lượng xanh ở Việt Nam

Kịp thời tháo gỡ các điểm nghẽn

Ngày 20/8/2025, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 70-NQ/TW về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Nghị quyết 70 xác định: Phát triển đồng bộ, hợp lý và đa dạng hóa các loại hình năng lượng; ưu tiên khai thác, sử dụng triệt để và hiệu quả các nguồn năng lượng tái tạo, năng lượng mới, năng lượng sạch. Từng bước chuyển đổi năng lượng đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước và cam kết quốc tế.

Phát biểu khai mạc hội thảo, nhà báo Phạm Đức Sơn - Tổng biên tập Tạp chí Nhà đầu tư nhận định, nhiệm vụ đặt ra hiện nay là thể chế hoá Nghị quyết 70, hoàn thiện và kiến tạo khuôn khổ pháp lý đủ mạnh để nhanh chóng đưa đường lối, chính sách tiến bộ đột phá của Đảng vào cuộc sống.

Nhà báo Phạm Đức Sơn - Tổng biên tập Tạp chí Nhà đầu phát biểu tại hội thảo.

Theo đánh giá của các chuyên gia, cơ cấu năng lượng sơ cấp của Việt Nam vẫn thiên lệch: than chiếm khoảng 49,7 %, dầu mỏ và các sản phẩm dầu chiếm 24,7 %, khí tự nhiên 6,4 %, thủy điện 6,8 %, năng lượng tái tạo (NLTT) khoảng 3,3 %, sinh khối và chất thải 9,1 %. Cụ thể, cơ cấu huy động điện 6 tháng/2024: than ~56,9%, thủy điện 18,9%, khí 8,6%, năng lượng tái tạo (gió+mặt trời) 13,7%, nhập khẩu 1,7% (công bố của EVN). Mức độ phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch cao khiến Việt Nam chịu rủi ro kép: vừa đối mặt với biến động giá năng lượng toàn cầu, vừa chịu áp lực giảm phát thải để thực hiện cam kết Net Zero 2050 tại COP26.

Giai đoạn 2026 - 2030 là 5 năm cuối thực hiện Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 10 năm 2021 - 2030, nên yêu cầu đặt ra phải có một tầm nhìn mới, tư duy mới, quan điểm phát triển mới cùng những giải pháp đột phá, quyết tâm cao để tăng trưởng nhanh và bền vững hơn.

Theo ông Trần Hoài Trang - Phó Cục trưởng Cục Điện lực, Bộ Công Thương, giai đoạn 2026-2030, nhu cầu điện dự kiến sẽ tiếp tục tăng cao nhằm phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội ở mức hai con số, khả năng cung ứng điện phụ thuộc rất nhiều vào việc phát triển các nguồn điện chạy nền (nhiệt điện than, điện khí LNG) và nguồn điện năng lượng tái tạo, đặc biệt là các nguồn điện tại khu vực miền Bắc.

Hội thảo "Chuyển đổi năng lượng xanh nhìn từ Nghị quyết 70 của Bộ Chính trị".

Nghị quyết số 70-NQ/TW cũng đã đề ra mục tiêu đến năm 2030 phải bảo đảm vững chắc an ninh năng lượng quốc gia; cung cấp năng lượng đầy đủ, ổn định, chất lượng cao, giảm phát thải cho phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, nâng cao đời sống nhân dân, bảo vệ môi trường sinh thái. Do đó, nếu không tháo gỡ kịp thời sẽ có nguy cơ thiếu điện cho sản xuất và sinh hoạt của người dân, tác động lớn đến an ninh năng lượng và phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.

“Bộ Công Thương cũng đã có Báo cáo về tình hình triển khai Điều chỉnh Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 (Quy hoạch điện VIII), báo cáo Thủ tướng Chính phủ về một số khó khăn, vướng mắc trong quá trình triển khai các dự án nguồn điện, lưới điện; các điểm nghẽn, bất cập về chính sách hiện nay và đề xuất giải pháp trong thời gian tới”, ông Trần Hoài Trang cho biết.

Thách thức trong tiến trình chuyển đổi năng lượng xanh

Theo đánh giá của các chuyên gia tại hội thảo, quá trình chuyển đổi năng lượng xanh tại Việt Nam tuy đạt được những bước tiến quan trọng, song vẫn đối mặt với nhiều rào cản mang tính hệ thống, từ thể chế, tài chính đến công nghệ và nhân lực. Những hạn chế này không chỉ làm chậm tiến độ thực hiện các mục tiêu của Nghị quyết 70-NQ/TW mà còn ảnh hưởng đến khả năng đạt cam kết Net Zero 2050.

Theo PGS. TS Đặng Trần Thọ, Viện Công nghệ Năng lượng, Đại học Bách khoa HN, khung pháp lý cho thị trường điện cạnh tranh, cơ chế mua bán điện trực tiếp (Direct Power Purchase Agreement – DPPA), thị trường tín chỉ carbon và lưu trữ năng lượng vẫn chưa hoàn thiện. Các quy trình phê duyệt dự án còn phức tạp, kéo dài; chính sách thiếu nhất quán giữa các cấp quản lý gây rủi ro cho nhà đầu tư. Báo cáo Vietnam Energy Outlook 2024 của Danish Energy Agency cho thấy, chi phí hành chính chiếm tới 5–7 % tổng chi phí dự án NLTT – cao hơn mức trung bình khu vực.

PGS-TS. Đặng Trần Thọ, Viện trưởng Viện Công nghệ năng lượng, đại học Bách khoa Hà Nội trình bày tham luận "Thúc đẩy chuyển đổi năng lượng xanh tại Việt Nam hướng tới mục tiêu Net Zero 2050".

Về tài chính – đầu tư, Việt Nam chưa có Quỹ Đầu tư Xanh quốc gia, cơ chế bảo lãnh rủi ro và chia sẻ lợi nhuận công – tư (PPP) còn hạn chế. Các ngân hàng thương mại thiếu hướng dẫn cụ thể về “tín dụng xanh”, dẫn đến lãi suất vay cho dự án NLTT cao hơn 2–3 % so với các dự án truyền thống. Nguồn vốn FDI tập trung nhiều vào lắp đặt, ít vào công nghệ cốt lõi và nội địa hóa.

Đánh giá về công nghệ – đổi mới sáng tạo của Việt Nam, các TS. Nguyễn Duy Tâm (Monash University, Australia) và TS. Phạm Hùng Cường (Kyushu University, Japan) đều cho rằng, năng lực nội địa trong sản xuất thiết bị và phát triển công nghệ năng lượng tiên tiến (hydrogen, pin thể rắn, AI quản trị năng lượng, vật liệu lưu trữ) còn yếu. Khoảng 80 % thiết bị NLTT hiện vẫn nhập khẩu; đầu tư cho R&D năng lượng xanh mới đạt 0,19 % GDP – thấp hơn nhiều so với mức trung bình 0,5–0,8 % của ASEAN.

Về hạ tầng – nhân lực: Lưới truyền tải, đặc biệt tại miền Trung và Nam, thường xuyên quá tải, cắt giảm công suất từ 10–40 %. Hệ thống lưu trữ điện năng quy mô lớn hầu như chưa hình thành. Bên cạnh đó, nhân lực kỹ thuật chuyên sâu về năng lượng số, công nghệ lưu trữ, và quản trị carbon còn thiếu nghiêm trọng; dự báo đến 2030 cần thêm ít nhất 15.000 chuyên gia mới cho lĩnh vực này.

Đánh giá rủi ro, các tác động của các hình thái thời tiết cực đoan và chính sách bảo hiểm do thiên tai đối với các dự án năng lượng tái tạo ở Việt Nam hiện nay, theo các chuyên gia, hầu như chưa được xem xét. Ngoài ra, hiện chưa có các khung pháp lý về việc đánh giá các tác động môi trường của việc xây dựng, khai thác NLTT, cũng như việc quy hoạch, quản lý rác thải công nghệ trong tương lai.

Những “nút thắt” trên là nguyên nhân khiến tiến trình chuyển đổi năng lượng xanh chưa tương xứng với tiềm năng quốc gia, đòi hỏi Việt Nam phải có các giải pháp đồng bộ, thực tiễn và mang tính đột phá trong giai đoạn 2025 – 2035.