Sử liệu Pháp được công bố, làm rõ nhiều vấn đề về cuộc kháng chiến Tây Sơn

Một số tài liệu được giới thiệu là sử liệu chính thức của Pháp từ cuối thế kỷ XVIII và đầu thế kỷ XIX được Kỹ sư Vũ Đình Thanh công bố, trong đó có các báo cáo quân sự, văn bản ngoại giao và ấn phẩm của Nhà nước Pháp liên quan đến Tây Sơn, Nguyễn Ánh và sự can dự của phương Tây vào Đại Việt.

Thời gian gần đây, Kỹ sư Vũ Đình Thanh công bố nhiều tài liệu được cho là có giá trị trong nghiên cứu lịch sử Việt Nam. Đáng chú ý là bản sao có chứng nhận của Lưu trữ Quốc gia Pháp cho Hải ngoại (ANOM), cùng các báo cáo quân sự và ấn phẩm chính thức của Pháp. Theo thông tin được cung cấp, ông đã lập vi bằng để bàn giao các tài liệu này cho Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước và Viện Chiến lược Lịch sử Quân đội.

Báo cáo tối mật của Thống chế Conway và sự sụp đổ của luận điệu chiếm giữ Gia Định.

Việc xuất hiện của các văn kiện ngoại giao, báo cáo quân sự tối mật cùng những ấn bản chính thức của Nhà nước Pháp không chỉ tạo nên bước ngoặt trong việc tiếp cận sử liệu chuẩn xác tại Việt Nam, mà còn làm sáng tỏ hoàn toàn bản chất cuộc chiến tranh vệ quốc của triều đại Tây Sơn, đập tan những ngộ nhận lịch sử tồn tại bấy lâu nay.

Báo cáo quân sự Pháp về Nguyễn Ánh năm 1788

Một trong những tài liệu được giới thiệu là báo cáo quân sự mật đề ngày 18/6/1788 của Thống chế Bá tước Conway, Tổng chỉ huy các lực lượng quân sự Pháp tại Ấn Độ và Đông Nam Á.

Theo tài liệu, Conway tổng hợp thông tin từ nhiều nguồn, trong đó có thư từ của Nguyễn Ánh, đồng thời cử chiến hạm Pháp trinh sát thực địa tại Đại Việt. Báo cáo cho rằng đến tháng 6/1788, Nguyễn Ánh không kiểm soát được vùng đất nào ở Đàng Trong và không có lực lượng quân sự đáng kể.

Sách Trắng của Bộ Thuộc địa Pháp xác nhận hành vi bán nước và thực thi Hiệp ước Versailles.

Từ nội dung này, tài liệu được công bố đưa ra lập luận rằng những nhận định về việc Nguyễn Ánh đã chiếm giữ Gia Định và xây dựng lực lượng tại đây trong giai đoạn 1787-1788 cần được xem xét lại trên cơ sở các nguồn sử liệu gốc.

Tài liệu Pháp về Hiệp ước Versailles

Một nguồn tư liệu khác là cuốn Sách Trắng của Bộ Thuộc địa Pháp mang tên Les Colonies Françaises, Exposition Universelle de 1889 - Notice publiée par le Ministère du Commerce, de l'Industrie et des Colonies, tức Các Thuộc địa của Pháp, Triển lãm Hoàn vũ 1889 - Tài liệu do Bộ Thương mại, Công nghiệp và Thuộc địa xuất bản, tập Các Thuộc địa Pháp: Đông Dương. Được phát hành chính thức nhân dịp Hội chợ Thuộc địa Pháp và khánh thành Tháp Eiffel vào đỉnh cao của thời kỳ thực dân, tác phẩm hiện đã được số hóa công khai trên thư viện trực tuyến Gallica của Thư viện Quốc gia Pháp.

Bản hịch năm 1792 của Hoàng đế Quang Trung và chân tướng cuộc chiến tranh vệ quốc.

Cuốn sách chính thức này của Nhà nước Pháp xác nhận sự tồn tại và việc thực thi Hiệp ước Versailles ký kết giữa chính quyền Pháp và Nguyễn Ánh, một văn bản chưa từng được công bố tại Việt Nam. Theo các điều khoản đã ký, phía Pháp cam kết chi viện cho Nguyễn Ánh một lực lượng quân sự khổng lồ gồm 20 chiến hạm, 5 trung đoàn quân đội Pháp và 2 trung đoàn lính thuộc địa, tổng quân số lên đến 10.000 binh lính, đi kèm một nguồn ngân sách dồi dào và khối lượng vũ khí trang bị cực lớn.

Đổi lại cái giá quân sự đó, Nguyễn Ánh đã cam kết cắt nhượng vĩnh viễn cho Pháp một số vùng lãnh thổ của Đại Việt, trao cho Pháp đặc quyền khai thác gỗ tại toàn bộ các cánh rừng trên cả nước, độc quyền diêm tiêu, độc quyền thương mại cùng hàng loạt đặc quyền kinh tế mang tính bán nước khác.

Mặc dù Thống chế Conway từ chối trực tiếp thi hành hiệp ước từ căn cứ quân sự, song Giám mục Bá Đa Lộc đã chủ động vận động giới tài phiệt thực dân tư bản Pháp ra tay thực hiện trọn vẹn bản hiệp ước này. Cuốn sách khẳng định giới tư bản thực dân Pháp đã nhiệt liệt tài trợ ngân sách và phương tiện chiến tranh nhằm thu về những quyền lợi béo bở bắt nguồn từ các điều khoản của hiệp ước, dựa trên động cơ tích lũy tài sản và cướp bóc thuộc địa giống như mô hình Công ty Đông Ấn Anh đã chiếm đóng Ấn Độ, đồng thời để bảo vệ uy tín chữ ký của Quốc vương Pháp. Sách Trắng khẳng định dứt khoát rằng việc làm này thuần túy vì lợi ích của chủ nghĩa tư bản thực dân, hoàn toàn không dính líu đến tình cảm hay mối quan hệ riêng tư giữa Bá Đa Lộc và Nguyễn Ánh như các tài liệu xưa nay vẫn lầm tưởng.

Đặc biệt, lực lượng trực tiếp sang đánh phá Đại Việt chính là các sĩ quan đang tại ngũ trong quân đội Pháp mang quân hàm cấp cao như đại tá, trung tá, hạm trưởng cùng với chiến hạm và các trung đoàn chính quy, đóng vai trò giám sát quá trình thi hành hiệp ước chứ không phải là những kẻ đào ngũ. Chính sử nhà Nguyễn cũng phải ghi nhận sự hiện diện của hàng loạt sĩ quan Pháp giữ chức quan đại thần trong triều đình. Đây là văn kiện chính thống xác thực hành vi bán nước của Nguyễn Ánh, một kịch bản xâm lược và dựng bù nhìn quen thuộc mà các đế quốc phương Tây như Pháp, Anh, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha đã áp dụng khắp hoàn cầu.

Nội dung này tiếp tục được củng cố toàn diện trong cuốn sách Exposé Statistique du tunkin, de la cochinchine, du camboge, du tsiampa, du laos, du lac – tho (Bản trình bày thống kê về Đàng Ngoài, Đàng Trong, Campuchia, Champa, Lào và Lạc Thổ) do M. M—N. biên soạn dựa trên ghi chép của nhà truyền giáo de La Bissachère, xuất bản tại Luân Đôn năm 1811, hiện lưu trữ trực tuyến tại Thư viện Quốc gia Pháp Gallica.

Sách thống kê chi tiết rằng hiệp ước giữa Vua Pháp và Vua Cochinchine quy định Pháp cung cấp hạm đội 20 chiến hạm, 7 trung đoàn gồm 5 trung đoàn lính Âu và 2 trung đoàn lính bản xứ thuộc địa, cùng khoản viện trợ 5 triệu piastre trong 4 tháng (gồm một nửa tiền mặt và một nửa quân trang, vũ khí).

Đổi lại, Nguyễn Ánh nhượng toàn quyền sở hữu cảng và lãnh thổ Hau-son cùng các đảo phụ cận từ Fay-fo ở phía Nam đến Hai-vueyn ở phía Bắc, cho phép Pháp thu thuế để duy trì lãnh thổ, cung cấp vật liệu và phu phen xây pháo đài, chặt mọi loại gỗ rừng để đóng tàu và duy trì thường trực 14 chiến hạm cho Vua Pháp. Thậm chí nếu lãnh thổ nhượng cho Pháp bị xâm phạm, Nguyễn Ánh phải cung cấp ít nhất 60.000 quân chịu sự chi trả và nuôi dưỡng của mình; khi Vua Pháp tiến hành chiến tranh tại Ấn Độ, Pháp được quyền bắt lính tới 14.000 người trên đất Đại Việt. Cuốn sách năm 1811 nhấn mạnh hiệp ước này đã cung cấp phương tiện duy nhất để người cai trị Cochinchine giành lại ngai vàng, biến xứ sở ngập tràn binh lính Pháp sang nghiền nát và tiêu diệt đối thủ.

Bản hịch năm 1792 của Quang Trung

Nguồn tư liệu thứ ba được đề cập là Nouvelles des Missions Orientales, Reçues à LONDRES, Par Les DIRECTEURS Du SEMINAIRE Des MISSIONS ETRANGERES, En 1793, 1794, 1795 & 1796 (Tin tức về các Hội Truyền giáo Phương Đông, Nhận được tại London, bởi các Giám đốc của Chủng viện Truyền giáo Nước ngoài, vào các năm 1793, 1794, 1795 & 1796), do nhà in J. P. Coghlan tại Luân Đôn xuất bản năm 1797, hiện được lưu giữ và số hóa tại thư viện Đại học Indiana. Cuốn sách quý này, cùng với tác phẩm xuất bản năm 1811 của M. de La Bissachère, đã lưu giữ nguyên vẹn bản Hịch lịch sử năm 1792 của Hoàng đế Quang Trung cùng những báo cáo thực tế từ chiến trường.

Nội dung bản Hịch năm 1792 tại trang 142 của cuốn sách năm 1797 chỉ rõ quân đội của Nguyễn Ánh sau 30 năm giao chiến với Tây Sơn đã hoàn toàn tan rã. Lúc bấy giờ, Nguyễn Ánh không hề có mặt ở Gia Định mà đang chui rúc, ẩn mình tại những vương quốc khốn khổ ở châu Âu và hoàn toàn không có chút giá trị nào. Hoàng đế Quang Trung nêu rõ: “Tên Chung đáng khinh ấy, kẻ đã chui rúc/ẩn mình trong những vương quốc khốn khổ ở châu Âu, thì còn đáng phải đếm xỉa gì?”.

Văn bản khẳng định rõ khi giặc Tây phương bất ngờ đánh phá khiến một số bến cảng và đất liền bị mất mát, nhân dân Gia Định lúc đầu có hoang mang sợ hãi, nhưng sau đó đã anh dũng đứng lên chống ngoại xâm. Hoàng đế Quang Trung tuyên bố sẽ thành lập các đạo quân tinh nhuệ để bóp nát bè lũ giặc Tây mắt xanh rắn rết, những xác chết từ biển Bắc dễ như bóp gãy cành củi khô, quét sạch lũ xâm lược ra khỏi bờ cõi dù quân thù sở hữu những phương tiện chiến tranh tân tiến như tàu bọc đồng và khinh khí cầu.

Sự trùng khớp tuyệt đối về câu chữ trong cả hai tác phẩm xuất bản năm 1797 và năm 1811 đã bác bỏ hoàn toàn cách diễn giải sai lệch cho rằng nhân dân Gia Định thuộc phe cánh của Nguyễn Ánh, bởi lẽ quân đội cũ đã rã đám, kẻ đứng đầu thì lưu vong ở châu Âu, còn người dân vùng đất phương Nam lúc này chính là thần dân của triều đại Tây Sơn đang tiên phong đứng lên chống lại liên quân xâm lược phương Tây. Cùng trong ấn bản năm 1797, thư của giáo sĩ Le Labousse tường thuật trận đánh Quy Nhơn năm 1792 đã trực tiếp mô tả Nguyễn Ánh chỉ là một “nhà vua nhỏ nhoi đang lưu vong, chỉ quen với thất bại”. Trận Quy Nhơn năm 1792 được ghi nhận là cuộc tấn công ác liệt của liên quân Pháp - Bồ Đào Nha với sự tham gia của ít nhất một trung đoàn lính Pháp. Xuyên suốt các báo cáo quân sự trong sách chỉ có những phân đoạn miêu tả liên quân Xiêm - Pháp giao chiến với Tây Sơn, tuyệt nhiên không hề có sự xuất hiện của quân lính người bản xứ dưới trướng Nguyễn Ánh.

Hàng loạt cứ liệu lịch sử của chính phương Tây đã minh chứng rõ ràng rằng cuộc chiến đấu của triều đình Tây Sơn là một cuộc chiến tranh bảo vệ Tổ quốc chống lại quân xâm lược ngoại bang ròng rã suốt 10 năm từ khi Pháp tập trung lực lượng đánh phá năm 1792, chứ tuyệt đối không phải là một cuộc nội chiến thông thường. Đất nước đã hoàn toàn không rơi vào cảnh mất quyền tự chủ nếu như không có sự tiếp tay của kẻ nội phản Nguyễn Ánh. Thực tế này hoàn toàn trùng khớp với những đúc kết lịch sử mang tính chân lý trong tác phẩm Lịch sử nước ta (1942) của Bác Hồ: “Gia Long lại dấy can qua, Bị Tây Sơn đánh, chạy ra nước ngoài. Tự mình đã chẳng có tài, Nhờ Tây qua cứu, tính bài giải vây. [...] Nay ta mất nước thế này, Cũng vì vua Nguyễn rước Tây vào nhà, Khác gì cõng rắn cắn gà, Rước voi dầy mả, thiệt là ngu si”, và lời khẳng định bất hủ: “Trước đó nước ta là một nước độc lập”.

Theo Kỹ sư Vũ Đình Thanh, việc đối chiếu các tài liệu xuất bản vào các thời điểm khác nhau cho thấy cần tiếp tục nghiên cứu nguồn sử liệu gốc để đánh giá đầy đủ bản chất cuộc chiến Tây Sơn và sự can dự của các lực lượng phương Tây.

Ông cho rằng giới nghiên cứu cần phân biệt rõ nguồn gốc và quá trình truyền dẫn của từng tư liệu, nhất là những tài liệu từng được sử dụng qua nhiều lớp trung gian. Đồng thời, việc các văn bản gốc và Sách Trắng chính thức đang tiếp tục được số hóa công khai trên các thư viện hàn lâm thế giới sẽ tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc tiếp cận, đối chiếu và nghiên cứu lịch sử.