 |
| Các chiến lược vệ tinh mới thách thức tư duy quân sự truyền thống trong lĩnh vực quỹ đạo. Ảnh: Freepik |
Vệ tinh quỹ đạo tầm thấp, thường gọi là LEO, không được thiết kế để phục vụ mục đích quân sự. Chúng bay ở độ cao dưới khoảng 2.000 km, tạo thành các chòm sao gồm hàng trăm đến hàng nghìn vệ tinh kết nối với nhau để phủ sóng internet tốc độ cao với độ trễ thấp hơn nhiều so với vệ tinh địa tĩnh truyền thống vốn treo ở độ cao gần 36.000 km. Khoảng cách gần hơn giúp tín hiệu truyền đi nhanh hơn, cho phép liên lạc gần như thời gian thực, sánh ngang một số mạng cáp quang mặt đất.
Thế nhưng chính khả năng kỹ thuật đó đã biến LEO thành vũ khí địa chính trị trong hai cuộc khủng hoảng gần đây nhất mà thế giới chứng kiến.
Khi xung đột Nga - Ukraine diễn ra vào tháng 2/2022, cáp quang, trạm phát sóng và trung tâm dữ liệu trên lãnh thổ Ukraine bị phá hủy hoặc ngừng hoạt động. Starlink được triển khai ngay sau đó và nhanh chóng lấp đầy khoảng trống, trở thành xương sống cho cả thông tin liên lạc dân sự lẫn phối hợp tác chiến của lực lượng Ukraine.
Tiền lệ này xác lập một nguyên tắc mới trong chiến tranh hiện đại: bên nào kiểm soát kết nối vệ tinh quỹ đạo thấp, bên đó giữ được khả năng chỉ huy và điều phối ngay cả khi toàn bộ hạ tầng mặt đất đã bị đánh sập.
Trường hợp Venezuela mang tính chất khác nhưng nguy hiểm hơn theo một nghĩa riêng. Starlink hoạt động tại đây dù Venezuela không phải thị trường được hãng này chính thức hỗ trợ. Theo báo cáo của South China Morning Post, trường hợp Venezuela cho thấy kết nối vệ tinh có thể được mở rộng xuyên biên giới mà không cần tuân theo nhiều khuôn khổ pháp lý viễn thông truyền thống, làm nổi bật sức ảnh hưởng ngày càng lớn của các nhà khai thác tư nhân đối với không gian thông tin của từng quốc gia.
Tạp chí Aerospace Knowledge, ấn phẩm được Hiệp hội Hàng không và Vũ trụ Trung Quốc hậu thuẫn, mô tả đây là thách thức trực tiếp đối với chủ quyền viễn thông truyền thống. Khả năng kết nối có thể được bật từ bên ngoài lãnh thổ mà không cần sự chấp thuận của chính phủ sở tại là kiểu vũ khí hóa hoàn toàn khác, không có tiếng súng nhưng có thể định hình lại môi trường thông tin của một quốc gia trong vài ngày.
Nhận ra mối đe dọa này, câu hỏi tự nhiên là tại sao các cường quốc quân sự không đơn giản phá hủy các vệ tinh đối phương như họ từng làm với vệ tinh do thám thế hệ cũ. Câu trả lời nằm ở kiến trúc của chòm sao LEO hiện đại.
Vệ tinh địa tĩnh truyền thống hoạt động theo mô hình tập trung: một vệ tinh phục vụ một vùng rộng lớn, nên tiêu diệt nó tạo ra khoảng trống phủ sóng ngay lập tức. Chòm sao LEO phân tán hoạt động ngược lại. Starlink hiện vận hành trên 6.000 vệ tinh và có thể phóng bổ sung liên tục với chi phí thấp hơn nhiều so với thế hệ trước. Khi mất một nút, các vệ tinh lân cận tự tái phân bổ vùng phủ sóng. Các nhà phân tích gọi đây là khả năng phục hồi bầy đàn, tức hệ thống hoạt động gần như bình thường ngay cả khi mất một tỷ lệ đáng kể vệ tinh riêng lẻ.
Howard Wang của Tập đoàn RAND chỉ ra rằng kiến trúc này thách thức trực tiếp học thuyết chiến tranh chính xác đa lĩnh vực của Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc, vốn tập trung vào việc tấn công các nút trọng yếu để gây tê liệt toàn hệ thống đối phương mà không cần leo thang toàn diện. Khi mục tiêu là một chòm sao có thể tự phục hồi và được bổ sung liên tục, chiến thuật "bắn một phát, tê liệt toàn bộ" mất tác dụng. Bên tấn công phải đầu tư nguồn lực lớn hơn nhiều trong khi rủi ro leo thang chính trị tăng lên tương ứng.
Trung Quốc hiện đang đẩy nhanh hai chương trình LEO song song: mạng lưới Guowang do nhà nước hậu thuẫn và dự án Qianfan do Thượng Hải bảo trợ, cả hai đều hướng tới xây dựng chòm sao vệ tinh nội địa với khả năng phục hồi tương đương Starlink. Mục tiêu không chỉ là cung cấp kết nối độc lập mà còn tránh kịch bản một cường quốc tư nhân phương Tây có thể kiểm soát môi trường thông tin trên lãnh thổ Trung Quốc trong tình huống khủng hoảng.
Song song đó, Trung Quốc nghiên cứu các biện pháp đối phó nhằm vô hiệu hóa chòm sao LEO của đối thủ tiềm năng. Theo tìm hiểu của phóng viên hiệu quả thực tế của cả hai hướng tiếp cận này vẫn chưa được kiểm chứng.
Starlink hiện đã được cấp phép và hoạt động tại Việt Nam. Điều đó đặt ra câu hỏi chính sách cụ thể: khi một hệ thống vệ tinh tư nhân nước ngoài có khả năng phủ sóng toàn lãnh thổ và vận hành độc lập với hạ tầng mặt đất quốc gia, khuôn khổ pháp lý hiện hành về quản lý viễn thông vệ tinh có đủ công cụ để đảm bảo chủ quyền thông tin trong tình huống khủng hoảng hay không. Trường hợp Venezuela cho thấy câu hỏi đó cần được trả lời trước khi tình huống tương tự xảy ra, không phải sau.
| Có thể bạn muốn biết: Vệ tinh LEO bay ở độ cao dưới 2.000 km, gần hơn nhiều so với vệ tinh địa tĩnh ở 36.000 km, cho phép độ trễ tín hiệu thấp và tốc độ kết nối cao. Chòm sao vệ tinh là tập hợp hàng trăm đến hàng nghìn vệ tinh LEO kết nối với nhau để phủ sóng liên tục, với Starlink hiện vận hành trên 6.000 vệ tinh. Khả năng phục hồi bầy đàn là đặc tính kỹ thuật khiến chòm sao LEO tiếp tục hoạt động gần như bình thường khi mất một số lượng vệ tinh riêng lẻ vì các vệ tinh còn lại tự tái phân bổ vùng phủ sóng và có thể được bổ sung nhanh qua các đợt phóng chi phí thấp. |
