Vi phạm của Eximbank trong kinh doanh vàng: Lỗ hổng quản lý hay 'trò chơi' của lợi nhuận?

Nhóm nhân sự giữ nhiều vai trò chủ chốt tại Hội đồng quản trị, Ban kiểm soát cũng như trong bộ máy lãnh đạo cao cấp tại Eximbank.

Giao dịch vàng… không cần giao vàng

Kết luận thanh tra của NHNN cho thấy Eximbank đã cho phép khách hàng thực hiện các giao dịch mua - bán vàng miếng trong cùng một thời điểm mà không hề giao nhận vàng hay tiền mặt. Hai bên chỉ ký chứng từ, còn phần lợi nhuận chênh lệch giá vàng được thực hiện qua tài khoản. Đây không chỉ là cách “lách luật” tinh vi, mà còn làm méo mó bức tranh doanh số kinh doanh vàng miếng của ngân hàng.

Cụ thể, chỉ ba khách hàng đã chiếm đến 15% doanh số vàng miếng của Eximbank trong thời kỳ thanh tra, thông qua các giao dịch lặp lại liên tục cùng số lượng. Những giao dịch “không có thật” này không phản ánh đúng thực chất dòng chảy vàng vật chất, gây hiểu nhầm cho thị trường và cơ quan quản lý.

Eximbank vi phạm nhiều quy định trong kinh doanh vàng bị xử phạt vi phạm hành chính 380 triệu đồng.

Vi phạm đa tầng: Rửa tiền, hóa đơn, báo cáo thất lạc

Eximbank không chỉ vi phạm về nghiệp vụ kinh doanh vàng, mà còn dính loạt lỗi khác như: Không báo cáo các giao dịch lớn đúng quy định về phòng chống rửa tiền; Không lập hóa đơn khi bán vàng miếng cho khách; Lập hóa đơn không đúng thời điểm theo quy định của pháp luật.

Tổng mức xử phạt hành chính được công bố hiện mới chỉ là 400 triệu đồng, một con số nhỏ nếu so với tác động lâu dài tới tính minh bạch của hệ thống tài chính.

Câu hỏi lớn: Ai chịu trách nhiệm và hệ thống có lỗ hổng?

Nguyên nhân vi phạm, theo kết luận thanh tra, là do thiếu sự chỉ đạo nghiêm túc từ Hội đồng quản trị, Ban điều hành và các chi nhánh Eximbank, đồng thời phản ánh sự buông lỏng kiểm tra nội bộ và thiếu tuân thủ pháp luật trong hoạt động kinh doanh vàng.

NHNN yêu cầu Eximbank phải chấm dứt ngay hành vi “làm giá chênh lệch trên giấy tờ”, đồng thời kiểm điểm trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân liên quan.

Trong các nền kinh tế phát triển như Mỹ, EU, Nhật Bản, các ngân hàng bị phát hiện thao túng thị trường vàng hoặc vi phạm luật phòng chống rửa tiền thường phải đối mặt với:

Án phạt hàng triệu USD, ví dụ: năm 2014, ngân hàng HSBC bị phạt 1,9 tỷ USD vì để khách hàng rửa tiền qua các giao dịch tài chính ngầm;

Đóng cửa mảng kinh doanh vàng trong trường hợp vi phạm nghiêm trọng;

Truy cứu hình sự đối với lãnh đạo hoặc nhân viên có hành vi cố tình sai phạm;

Giám sát đặc biệt hoặc hạn chế giấy phép hoạt động trong lĩnh vực có rủi ro cao.

Tại Singapore, nơi thị trường vàng phát triển minh bạch và chịu sự quản lý chặt chẽ, mọi giao dịch vàng phải đi kèm hóa đơn, báo cáo và thẩm định, nhằm tránh gian lận, trốn thuế hay rửa tiền.

Giải pháp nào cho thị trường vàng Việt Nam?

Việc Eximbank vi phạm chỉ là một lát cắt nhỏ trong một thị trường vàng vốn đã nhiều năm thiếu ổn định. Để xử lý tận gốc, các chuyên gia đề xuất:

Xây dựng cơ chế sàn giao dịch vàng tập trung, minh bạch, giống như các thị trường hàng hóa quốc tế, để mọi giao dịch đều được kiểm soát và công khai;

Số hóa toàn bộ quy trình giao dịch vàng, bao gồm hóa đơn điện tử, truy xuất nguồn gốc và xác nhận điện tử;

Tăng mức xử phạt hành chính và hình sự đối với các ngân hàng vi phạm, để không tạo tiền lệ “phạt cho tồn tại”;

Tái cấu trúc chính sách quản lý vàng: Thay vì chỉ siết chặt cung vàng miếng (như đã làm với SJC), cần mở cửa cho nhiều đơn vị uy tín khác tham gia và cạnh tranh công bằng, minh bạch.

Vụ việc của Eximbank không chỉ là một bê bối tài chính đơn lẻ, mà phản ánh lỗ hổng trong cả hệ thống giám sát và cơ chế quản lý thị trường vàng Việt Nam. Khi vàng vẫn còn là một tài sản trú ẩn, không thể để những “giao dịch ảo” chi phối giá trị thật, làm tổn thương lòng tin của nhà đầu tư, người dân và cả nền kinh tế.