5 luật lớn thay đổi căn bản hệ sinh thái khoa học công nghệ Việt Nam

Quang cảnh Họp báo

Tại họp báo chiều 7/7, Bộ Khoa học và Công nghệ công bố việc Quốc hội khóa XV thông qua 5 đạo luật mà bộ này chủ trì soạn thảo tại Kỳ họp thứ 9. Việc thông qua đồng loạt các luật này chỉ sau 4 tháng kể từ khi Bộ KH&CN và Bộ Thông tin và Truyền thông hợp nhất cho thấy quyết tâm mạnh mẽ của Nhà nước trong việc hoàn thiện hành lang pháp lý cho khoa học công nghệ.

Thứ trưởng Bộ KH&CN Lê Xuân Định khẳng định 5 đạo luật này là "bước cụ thể hóa mạnh mẽ" các định hướng lớn của Nghị quyết 57-NQ/TW và các Nghị quyết của Bộ Chính trị. Ông nhấn mạnh toàn bộ hệ sinh thái khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang được thiết lập lại với tinh thần "thông thoáng, hiệu quả, nhanh chóng, chấp nhận rủi ro có kiểm soát và trao quyền tối đa cho tổ chức thực hiện".

Thứ trưởng Bộ KH&CN Lê Xuân Định phát biểu khai mạc Họp báo

5 đạo luật được thông qua gồm: Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo (có hiệu lực từ 1/10/2025); Luật Công nghiệp Công nghệ số; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật; và Luật Năng lượng nguyên tử (sửa đổi) - 4 luật cuối có hiệu lực từ 1/1/2026.

Đổi mới căn bản tư duy quản lý và cơ chế vận hành

Điểm đột phá lớn nhất của Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo là lần đầu tiên đưa đổi mới sáng tạo vào luật và đặt ngang hàng với khoa học công nghệ. Ông Nguyễn Phú Hùng, Vụ trưởng Vụ Khoa học Kỹ thuật và Công nghệ cho biết, điều này "thể hiện sự thay đổi căn bản trong tư duy phát triển". Đổi mới sáng tạo được kỳ vọng đóng góp 3% vào tăng trưởng GDP, gấp 3 lần so với khoa học công nghệ truyền thống.

Luật cũng chuyển trọng tâm quản lý từ kiểm soát đầu vào sang quản lý kết quả, đánh giá hiệu quả đầu ra. Cơ chế này cho phép tổ chức, cá nhân thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu sở hữu kết quả nghiên cứu để thương mại hóa, được hưởng tối thiểu 30% thu nhập từ thương mại hóa kết quả nghiên cứu mang lại. Quy định này sẽ tạo động lực mạnh mẽ cho tinh thần "dám nghĩ, dám làm" trong nghiên cứu, gắn kết chặt chẽ giữa khoa học công nghệ với phát triển kinh tế - xã hội.

Ông Nguyễn Phú Hùng, Vụ trưởng Vụ Khoa học Kỹ thuật và Công nghệ thông tin tại Họp báo

Thứ trưởng Bùi Thế Duy đặc biệt nhấn mạnh sự chuyển đổi toàn diện cơ chế quản lý tài chính trong khoa học và công nghệ. Các đề tài sử dụng ngân sách nhà nước sẽ được áp dụng cơ chế khoán chi, giảm thiểu thủ tục hành chính và chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Tất cả hoạt động tài chính sẽ được minh bạch hóa qua nền tảng số, cho phép giám sát công khai, đánh giá theo rủi ro và hiệu quả thực tế.

Trong lĩnh vực chất lượng sản phẩm, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa thể hiện tư duy quản lý mới với 9 định hướng lớn. Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia Hà Minh Hiệp cho biết, luật chuyển từ mô hình quản lý hành chính sang quản lý chất lượng theo rủi ro, từ phương thức tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên dữ liệu và công nghệ số.

Ông Hà Minh Hiệp, Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia thông tin tại Họp báo

Lần đầu tiên, luật yêu cầu thiết lập hệ thống giám sát chất lượng sản phẩm, hàng hóa quốc gia, kết nối dữ liệu liên ngành để hỗ trợ hậu kiểm và xử lý rủi ro chất lượng. Đồng thời, luật quy định quản lý rõ ràng đối với hàng hóa kinh doanh trên nền tảng số, tăng cường trách nhiệm của người bán và nền tảng trung gian trong bảo đảm chất lượng.

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật cũng có nhiều điểm mới quan trọng. Theo ông Hà Minh Hiệp, lần đầu tiên có Tuyên ngôn về tiêu chuẩn, khẳng định tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật là "công cụ quản lý nền tảng, bao trùm mọi lĩnh vực kinh tế - xã hội". Chiến lược tiêu chuẩn quốc gia được luật hóa như một công cụ định hướng dài hạn, đồng thời thiết lập Cơ sở dữ liệu quốc gia về tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng.

Luật quy định nguyên tắc "một sản phẩm - một quy chuẩn" trên toàn quốc, chấm dứt chồng chéo quản lý và tăng hiệu quả thực thi. Đặc biệt, cơ chế thừa nhận đơn phương kết quả đánh giá quốc tế sẽ giúp doanh nghiệp công nghệ cao tiếp cận nhanh thị trường, giảm thời gian và chi phí tuân thủ các quy định kỹ thuật.

Ông Nguyễn Khắc Lịch, Cục trưởng Cục Công nghiệp Công nghệ thông tin tại Họp báo

Công nghệ số và trí tuệ nhân tạo được ưu tiên phát triển

Luật Công nghiệp Công nghệ số được Cục trưởng Cục Công nghiệp công nghệ thông tin Nguyễn Khắc Lịch đánh giá là "bước ngoặt lớn" trong việc thiết lập khung pháp lý cho các lĩnh vực mới như công nghiệp bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và tài sản số. Luật quy định chiến lược phát triển chip chuyên dụng, liên kết chuỗi cung ứng toàn cầu, tạo nền tảng cho Việt Nam tham gia sâu vào chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu.

Về trí tuệ nhân tạo, luật đưa ra nguyên tắc "lấy con người làm trung tâm", yêu cầu sản phẩm công nghệ số AI phải có dấu hiệu nhận dạng rõ ràng. Nhà nước dành chính sách ưu đãi cao nhất cho thúc đẩy nghiên cứu, phát triển, triển khai và sử dụng AI. Đây là tín hiệu mạnh mẽ cho thấy Việt Nam quyết tâm trở thành một trong những quốc gia tiên phong trong ứng dụng trí tuệ nhân tạo.

Một điểm đặc biệt quan trọng là lần đầu tiên tài sản số bao gồm tài sản ảo và tài sản mã hóa được bảo đảm quyền sở hữu, giao dịch và bảo mật. Quy định này tạo cơ sở pháp lý cho sự phát triển của kinh tế số, blockchain và các công nghệ tài chính mới, đồng thời bảo vệ quyền lợi của người dùng trong môi trường số.

Luật cũng ưu tiên đầu tư vào hạ tầng số thiết yếu như trung tâm dữ liệu AI, khu công nghệ số tập trung và phòng thí nghiệm quốc gia. Những cơ sở hạ tầng này sẽ tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển mạnh mẽ của chuyển đổi số và kinh tế số Việt Nam.

Đặc biệt, luật tập trung vào 3 trụ cột phát triển nhân lực: phát triển nhân lực công nghiệp công nghệ số; thu hút nhân lực chất lượng cao; và thu hút, trọng dụng nhân tài công nghiệp số. Việc đầu tư mạnh mẽ vào nguồn nhân lực được coi là yếu tố quyết định thành công của chiến lược chuyển đổi số quốc gia.

Ông Nguyễn Hoàng Linh, Cục trưởng Cục An toàn bức xạ và hạt nhân thông tin tại Họp báo

Luật Năng lượng nguyên tử (sửa đổi) cũng có nhiều điểm mới quan trọng. Cục trưởng Cục An toàn bức xạ và hạt nhân Nguyễn Hoàng Linh cho biết, luật tạo lập khung pháp lý toàn diện, phù hợp với hướng dẫn của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA). Điện hạt nhân được xác định là chiến lược quốc gia, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng và giảm phát thải carbon.

Điểm mới quan trọng là quản lý an toàn, an ninh hạt nhân được thống nhất bởi một cơ quan nhà nước có thẩm quyền, theo tiêu chuẩn quốc tế và quản lý toàn bộ vòng đời nhà máy. Luật cũng có riêng một chương về an toàn cơ sở hạt nhân và thúc đẩy ứng dụng năng lượng nguyên tử trong y tế, nông nghiệp, công nghiệp.

Thứ trưởng Bộ KH&CN Bùi Thế Duy phát biểu tại Họp báo

Triển khai đồng bộ và kỳ vọng tạo đột phá

Để đảm bảo 5 luật sớm đi vào cuộc sống, Thứ trưởng Bùi Thế Duy khẳng định Bộ sẽ ban hành các nghị định và thông tư hướng dẫn cùng thời điểm có hiệu lực của luật, bảo đảm tính kịp thời và tránh "khoảng trống pháp lý". Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo có hiệu lực từ 1/10/2025 thì các nghị định, thông tư đi kèm cũng phải có hiệu lực đúng ngày này.

Một loạt thủ tục sẽ được rút gọn, đơn giản hóa, tạo điều kiện cho các doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học chủ động hơn trong tham gia thực hiện các nhiệm vụ khoa học và công nghệ. Việc phân cấp, phân quyền được mở rộng, nâng cao quyền tự chủ, song vẫn đi kèm với giám sát hậu kiểm chặt chẽ để đảm bảo sử dụng hiệu quả nguồn lực từ ngân sách nhà nước.

Theo Nghị quyết 57, từ nay đến cuối năm 2025, Bộ KH&CN tiếp tục được giao chủ trì xây dựng thêm 4 dự án luật gồm: Luật Chuyển đổi số (luật mới) và 3 luật sửa đổi là Luật Công nghệ cao, Luật Chuyển giao công nghệ và Luật Sở hữu trí tuệ. Như vậy, chỉ trong năm 2025, Bộ KH&CN sẽ hoàn thành việc trình 9 dự án luật - một khối lượng công việc chưa từng có trong lịch sử.

Những luật này cùng với ba luật ban hành trước đó gồm Luật Viễn thông, Luật Tần số và Luật Giao dịch điện tử sẽ thiết lập đầy đủ, toàn diện hành lang pháp lý cho hoạt động khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, theo đúng tinh thần của Nghị quyết 57 và các nghị quyết lớn của Trung ương.

Thứ trưởng Lê Xuân Định nhấn mạnh vai trò của báo chí trong việc truyền tải tinh thần đổi mới, khơi dậy sự đồng thuận xã hội và thúc đẩy sự thống nhất trong hệ thống chính trị. Ông khẳng định đây là điều kiện tiên quyết để hiện thực hóa các mục tiêu chiến lược của Nghị quyết 57, góp phần khẳng định vai trò then chốt của khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong phát triển quốc gia.

Với hành lang pháp lý đầy đủ, cơ chế vận hành linh hoạt, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số sẽ trở thành động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, giải quyết bài toán phát triển ở địa phương, ngành và quốc gia. Việc thông qua 5 luật này thể hiện quyết tâm mạnh mẽ của Việt Nam trong việc xây dựng nền kinh tế số hiện đại, nâng cao năng lực cạnh tranh và hướng tới mục tiêu trở thành quốc gia có thu nhập cao vào năm 2045.