 |
| Oman giữ thế mập mờ, thị trường đối mặt điểm mù tại Hormuz |
Khi giao thông hàng hải qua eo biển Hormuz dần được khôi phục sau cuộc xung đột giữa Iran và liên quân Mỹ, Israel, một rủi ro mới đang xuất hiện. Thay vì nguy cơ phong tỏa tuyến đường vận chuyển khoảng 20% lượng dầu thế giới, giới đầu tư hiện phải đối mặt với một vấn đề khó dự báo hơn là cách tuyến hàng hải này sẽ được quản trị trong tương lai.
| Thị trường thường định giá rủi ro gián đoạn nhưng lại ít chú ý đến rủi ro quản trị. Điều đó tạo ra một điểm mù. Neil Quilliam Nghiên cứu viên cộng tác tại Chatham House chia sẻ. |
Tâm điểm của câu chuyện là Oman, quốc gia nằm ở phía nam eo biển Hormuz, từ lâu được ví như "Thụy Sĩ của Trung Đông" nhờ chính sách trung lập và vai trò hòa giải giữa các bên đối địch. Chính vị thế này đang khiến Muscat rơi vào thế khó khi vừa phải duy trì quan hệ với Iran, vừa chịu sức ép từ Mỹ trong quá trình định hình trật tự an ninh mới tại Hormuz.
Trong nhiều tháng qua, Oman và Iran được cho là đang thảo luận về một cơ chế quản lý an ninh hàng hải mới. Một trong những nội dung gây chú ý là khả năng áp dụng phí dịch vụ đối với tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz.
Theo luật pháp quốc tế, eo biển Hormuz thuộc phạm vi áp dụng quyền quá cảnh. Điều này đồng nghĩa các quốc gia ven biển không được phép thu phí đối với tàu thuyền chỉ vì đi qua tuyến hàng hải. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng vẫn tồn tại khoảng trống pháp lý nếu khoản thu được định danh là phí cung cấp dịch vụ hàng hải, bảo đảm an toàn hoặc điều phối giao thông thay vì phí quá cảnh.
Đây cũng là lý do khiến thị trường chưa thể đánh giá chính xác tác động của kịch bản mới.
Neil Quilliam, chuyên gia tại Chatham House, nhận định thị trường dầu mỏ thường phản ứng rất nhanh trước nguy cơ gián đoạn nguồn cung nhưng lại ít chú ý tới rủi ro về quản trị. Theo ông, nếu cách quản lý eo biển Hormuz thay đổi, chi phí vận tải, bảo hiểm và yêu cầu tuân thủ của các hãng tàu có thể tăng lên ngay cả khi không xảy ra bất kỳ cuộc xung đột quân sự nào.
 |
| Eo biển Hormuz làm thay đổi tư duy an ninh năng lượng toàn cầu |
Sự mập mờ trong phát biểu của Oman được nhiều chuyên gia đánh giá là có chủ đích.
Theo Dania Thafer, Giám đốc điều hành Gulf International Forum, Muscat đang phải cân bằng lợi ích giữa hai đối tác quan trọng. Iran mong muốn xây dựng một cơ chế quản lý mới đối với Hormuz, trong khi Mỹ phản đối mọi hình thức thu phí có thể ảnh hưởng đến quyền tự do hàng hải.
Bà cho rằng Oman đang lựa chọn cách giữ lập trường linh hoạt để tránh làm mất lòng bất kỳ bên nào. Nếu các quốc gia vùng Vịnh cùng các đối tác quốc tế chấp thuận, Oman hoàn toàn có thể tham gia xây dựng một hệ thống thu phí dịch vụ thay vì thu phí quá cảnh theo cách hiểu truyền thống.
Trong khi đó, Washington liên tục phát đi tín hiệu cứng rắn. Chính quyền Tổng thống Donald Trump từng tuyên bố sẽ áp đặt các biện pháp trừng phạt nếu Oman hỗ trợ Iran triển khai cơ chế thu phí tại Hormuz.
Theo bản ghi nhớ giữa Mỹ và Iran ký ngày 17/6, Tehran không được áp dụng bất kỳ khoản phí nào đối với tàu thuyền trong thời gian hai bên tiến hành đàm phán nhằm tìm kiếm giải pháp lâu dài cho tuyến hàng hải chiến lược này.
Tuy nhiên, Reuters dẫn nguồn tin cấp cao của Iran cho biết Tehran vẫn theo đuổi mục tiêu giành sự công nhận quốc tế đối với vai trò kiểm soát eo biển Hormuz, trong đó có khả năng thu phí các tàu ra vào Vịnh Ba Tư.
Andrew Leber, chuyên gia thuộc Chương trình Trung Đông của Carnegie, cho rằng danh tiếng trung lập của Oman đang trở thành sức ép đối với chính nước này.
Theo ông, Oman liên tục điều chỉnh thông điệp ngoại giao, lúc khẳng định sẽ không thu phí, lúc để ngỏ khả năng áp dụng một khoản thu với tên gọi khác. Cách tiếp cận này phản ánh nỗ lực duy trì vai trò trung gian trong bối cảnh lợi ích của Iran và Mỹ ngày càng đối lập.
Khác với những cuộc khủng hoảng trước đây, thị trường hiện không chỉ theo dõi nguy cơ gián đoạn nguồn cung mà còn phải đánh giá tác động của những thay đổi về cơ chế quản lý tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới.
Nếu một hệ thống phí dịch vụ được thiết lập, chi phí vận chuyển dầu có thể tăng, kéo theo phí bảo hiểm tàu biển và giá logistics leo thang. Điều này sẽ tác động trực tiếp đến giá dầu, chuỗi cung ứng năng lượng cũng như chi phí nhập khẩu của nhiều nền kinh tế.
Đối với các doanh nghiệp vận tải biển và các quốc gia phụ thuộc vào nguồn dầu từ vùng Vịnh, đây có thể trở thành biến số lớn hơn cả nguy cơ phong tỏa ngắn hạn.
Trong bối cảnh đó, chiến lược ngoại giao mập mờ của Oman tiếp tục giúp quốc gia này duy trì vai trò trung gian hiếm có tại Trung Đông. Tuy nhiên, chính sự khó đoán này cũng khiến giới đầu tư khó lượng hóa rủi ro, tạo nên "điểm mù" mới trên thị trường năng lượng toàn cầu.
