Myanmar là mảnh ghép quan trọng trong thế thượng phong đất hiếm của Trung Quốc

Theo Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ, Myanmar là một trong những nước cung cấp đất hiếm lớn nhất thế giới..Các chuyên gia cho biết phần lớn các loại đất hiếm này được gửi đến Trung Quốc, đặc biệt là các nguyên tố đất hiếm nặng ít phổ biến. Ảnh: Getty.

Trong bối cảnh Bắc Kinh siết chặt kiểm soát xuất khẩu đất hiếm, gây thiếu hụt toàn cầu và khiến nhiều ngành công nghiệp lộ rõ sự phụ thuộc vào Trung Quốc, một sự thật ít ai chú ý là chính Trung Quốc cũng đang ngày càng lệ thuộc vào nguồn cung từ Myanmar.

Theo bà Gracelin Baskaran, Giám đốc Chương trình An ninh Khoáng sản Chiến lược tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), Myanmar chiếm tới 57% tổng lượng đất hiếm mà Trung Quốc nhập khẩu trong năm 2023.

Số liệu hải quan Trung Quốc cho thấy, từ năm 2018, kim ngạch nhập khẩu đất hiếm từ Myanmar bắt đầu tăng mạnh, đạt đỉnh gần 42.000 tấn vào năm 2023. Đáng chú ý, nguồn cung này chủ yếu chứa nhóm đất hiếm nặng, loại kim loại quý hiếm và có giá trị cao do khó khai thác.

“Những gì Myanmar cung cấp đã giúp Trung Quốc củng cố vị thế thống trị toàn cầu trong chuỗi cung ứng đất hiếm nặng, thậm chí biến Bắc Kinh thành người nắm độc quyền de facto,” bà Baskaran nhấn mạnh.

Theo ông David Merriman, Giám đốc nghiên cứu tại Project Blue, Myanmar sở hữu các mỏ đất sét hấp phụ ion (IAC) đây là loại trữ lượng đất hiếm nặng có thể khai thác bằng phương pháp thẩm tách hóa chất. Dù hiệu quả, nhưng phương pháp này cũng để lại hậu quả môi trường nặng nề.

Thập niên 2010, Trung Quốc từng chiếm lĩnh lĩnh vực IAC, nhất là ở miền Nam. Nhưng kể từ khi Bắc Kinh áp dụng các tiêu chuẩn môi trường mới nghiêm ngặt, nhiều dự án đã buộc phải đóng cửa. Myanmar, đặc biệt là khu vực phía Bắc với địa chất tương tự đã trở thành lựa chọn thay thế lý tưởng.

“Từ đó, các mỏ mới tại Myanmar mọc lên như nấm, với sự hậu thuẫn mạnh mẽ từ doanh nghiệp Trung Quốc,” Merriman cho biết.

Đất hiếm khai thác từ Myanmar chủ yếu được xuất sang Trung Quốc dưới dạng oxide đất hiếm để tinh luyện và chế biến sâu, đó là một mô hình chuỗi giá trị mà khai thác tập trung tại Myanmar, còn gia công và tạo giá trị gia tăng lại nằm trọn trong tay Trung Quốc.

Theo báo cáo năm 2024 của tổ chức Global Witness, Trung Quốc thực chất đã “xuất khẩu ô nhiễm” bằng cách thuê ngoài hoạt động khai thác đất hiếm sang Myanmar, để lại hậu quả nghiêm trọng cho môi trường và cộng đồng địa phương.

Nhưng không chỉ môi trường, bất ổn chính trị tại Myanmar cũng khiến Bắc Kinh đau đầu. Sau cuộc đảo chính quân sự năm 2021, chính quyền quân đội đã mất kiểm soát nhiều vùng lãnh thổ, trong đó có bang Kachin ở phía Bắc, giáp biên giới Trung Quốc là nơi sản xuất phần lớn đất hiếm nặng của Myanmar.

Theo bà Baskaran, đầu năm 2024, lực lượng nổi dậy Quân đội Độc lập Kachin (KIA) đã chiếm quyền kiểm soát các mỏ chiếm đến một nửa sản lượng đất hiếm nặng toàn cầu, gây ra gián đoạn chuỗi cung ứng và khiến giá đất hiếm tăng vọt.

Một số thông tin cho thấy KIA muốn sử dụng nguồn tài nguyên này làm đòn bẩy với Bắc Kinh, điều khiến giới chức Trung Quốc đặc biệt lo ngại. Dữ liệu hải quan nước này cho thấy, lượng nhập khẩu oxide đất hiếm từ Myanmar đã giảm hơn 1/3 trong 5 tháng đầu năm 2024 so với cùng kỳ năm ngoái.

Nếu Myanmar ngừng hoàn toàn xuất khẩu đất hiếm sang Trung Quốc, Bắc Kinh sẽ không thể đáp ứng đủ nhu cầu trong ngắn hạn, ông Merriman cảnh báo.

Không chần chừ, Trung Quốc đã và đang tìm kiếm nguồn thay thế tại các quốc gia lân cận như Malaysia, Lào, nơi có các mỏ IAC tương tự. Một số dự án thậm chí đã có dấu ấn đầu tư Trung Quốc. Tuy vậy, các quốc gia này lại áp dụng tiêu chuẩn môi trường cao hơn, khiến việc phát triển dự án không dễ dàng.

Một báo cáo của Caixin năm 2022 từng cho thấy, nhiều khu vực từng khai thác IAC ở miền Nam Trung Quốc nay đang gánh chịu hậu quả nặng nề: nước bị nhiễm độc, đất bị ô nhiễm, nông dân mất kế sinh nhai.

Câu chuyện của Trung Quốc và Myanmar là minh chứng cho một bài học đắt giá: sự thống trị tài nguyên không đồng nghĩa với sự bền vững, nếu chuỗi cung ứng bị đặt lên nền tảng bất ổn chính trị và môi trường.

Trong bối cảnh năng lượng tái tạo, xe điện và quốc phòng đều cần đến đất hiếm, thì việc kiểm soát hay mất kiểm soát những mắt xích quan trọng như Myanmar có thể định hình cả cuộc chơi toàn cầu.