Cần xây dựng thể chế cho phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo

Khẳng định tư duy chiến lược của Đảng

Nghị quyết 57- NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị đã định hướng rõ việc đột phá phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Tiếp đó, Nghị quyết 68-NQ/TW ngày 04/5 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân ra đời được kỳ vọng là đòn bẩy quan trọng để hoàn thiện thể chế bảo vệ quyền sáng tạo của doanh nghiệp tư nhân.

Với tinh thần đó, Tạp chí Luật sư Việt Nam dã phối hợp cùng Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) và Công ty Luật TNHH Trương Anh Tú (TAT Law Firm) tổ chức Diễn đàn khoa học với chủ đề: “Thể chế hóa đổi mới sáng tạo - Bảo vệ tài sản vô hình theo tinh thần Nghị quyết 68-NQ/TW”.

Thạc sĩ Đặng Ngọc Luyến - Tổng Biên tập Tạp chí Luật sư Việt Nam.

Thạc sĩ Đặng Ngọc Luyến - Tổng Biên tập Tạp chí Luật sư Việt Nam cho rằng, Luật Sở hữu trí tuệ ngày nay không chỉ là công cụ pháp lý bảo vệ, nâng niu đổi mới sáng tạo, mà còn trở thành “lá chắn” để doanh nghiệp trụ vững trong kỷ nguyên số, đồng thời là thước đo năng lực cạnh tranh quốc gia.

Tuy nhiên, theo ông Đặng Ngọc Luyên, thực trạng xâm phạm quyền Sở hữu trí tuệ tại Việt Nam vẫn diễn biến phức tạp; tình trạng hàng giả, hàng nhái, cạnh tranh không lành mạnh, nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa thiếu nguồn lực để tự bảo vệ thương hiệu… vẫn luôn diễn ra. Điều này đòi hỏi phải tiếp tục hoàn thiện chính sách, tăng cường hiệu quả thực thi và xây dựng cơ chế phối hợp đồng bộ giữa Nhà nước, doanh nghiệp, giới luật sư, hiệp hội và truyền thông.

Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm nhận định, lần đầu tiên trong lịch sử các văn kiện của Đảng, cụ thể là Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân đã gọi đích danh “tài sản vô hình” là một nguồn lực then chốt, đồng thời đặt ra yêu cầu phải thể chế hóa đầy đủ các quyền đối với loại tài sản này, bao gồm: Quyền sở hữu, quyền định đoạt và tài chính hóa tài sản vô hình. “Đây là bước ngoặt mang tính tư duy - khi Đảng không chỉ đặt vấn đề “bảo vệ” tài sản trí tuệ, mà nâng nó thành vấn đề chiến lược của nền kinh tế thị trường hiện đại” - ông Trương Anh Tú nhấn mạnh.

Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm.

Cũng theo ông Trương Anh Tú, Nghị quyết 68-NQ/TW đã đưa ra yêu cầu rà soát, hoàn thiện và thực thi hiệu quả quy định pháp luật về bảo vệ quyền sở hữu tài sản, trong đó có quyền Sở hữu trí tuệ và tài sản vô hình giảm thiểu rủi ro pháp lý. Có chính sách hỗ trợ định giá, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trong nước. Hỗ trợ khuyến khích các doanh nghiệp tư nhân đăng ký quyền sở hữu trí tuệ ở nước ngoài và các tổ chức quốc tế. Có chế tài nghiêm khắc đối với hành vi vi phạm về sở hữu trí tuệ, nhất là vi phạm trên không gian thương mại điện tử. Bảo đảm thực hiện trực tuyến toàn trình thủ tục xác lập quyền sở hữu công nghiệp, cắt giảm tối đa thời gian thực hiện thủ tục yêu cầu cấp quyền sở hữu trí tuệ, bảo đảm phù hợp với thông lệ quốc tế.

Bên cạnh đó, ông Trương Anh Tú cũng dẫn Nghị quyết 57-NQ/TW khi đưa ra yêu cầu về hiện đại hóa thể chế, đưa thể chế thành một lợi thế cạnh tranh trong phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

“Theo tinh thần của Nghị quyết 57-NQ/TW, đổi mới sáng tạo là một trụ cột của mô hình phát triển mới. Nhà nước phải tạo “hệ sinh thái pháp lý” để khuyến khích, bảo vệ và đầu tư cho đổi mới. Đây không còn là câu chuyện kỹ thuật, mà là một yêu cầu thể chế, đòi hỏi luật pháp, tài chính, giáo dục, sở hữu trí tuệ, công nghệ phải cùng chuyển động” - ông Trương Anh Tú nêu rõ.

Kiến nghị tăng cường thể chế

Theo Luật sư Mai Thị Thảo - Phó Giám đốc TAT Law Firm, hiện nay, hệ thống pháp luật sở hữu trí tuệ của Việt Nam là tương đối đầy đủ, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đã tham gia nhiều điều ước quốc tế quan trọng như Hiệp định TRIPS hay CPTPP . Thế nhưng, một nghịch lý vẫn đang hiện hữu rất rõ, pháp luật không thiếu, nhưng doanh nghiệp vẫn cứ mất thương hiệu.

Luật sư Mai Thị Thảo - Phó Giám đốc TAT Law Firm.

Bà Mai Thị Thảo cho rằng, vấn đề không chỉ là hành vi “nhái tên” hay xâm phạm nhãn hiệu, mà nghiêm trọng hơn nằm ở cách hệ thống tư pháp đánh giá chứng cứ trong một vụ xâm phạm thương hiệu. “Những yếu tố cốt lõi như lịch sử hoạt động, mức độ nhận diện công chúng, thị phần chi phối, sự gắn bó tâm lý của người tiêu dùng… lẽ ra phải là nền tảng bảo vệ thì lại bị xem nhẹ so với các tiêu chí hình thức như “khác một chữ” hay “khác logo”” - bà Mai Thị Thảo bày tỏ.

Trên cơ sở đó, bà Mai Thị Thảo đề xuất 5 nhóm chính sách cần được ưu tiên thể chế hóa. Áp dụng cơ chế bồi thường mang tính trừng phạt đối với hành vi xâm phạm thương hiệu nghiêm trọng. Không thể để kẻ vi phạm chỉ “trả lại hiện trạng” rồi ung dung hưởng lợi. Thành lập hệ thống tòa chuyên trách về sở hữu trí tuệ. Mở rộng và công nhận các tổ chức giám định sở hữu trí tuệ độc lập, tránh để giám định trở thành “nút cổ chai” làm trì hoãn công lý. Thiết lập Quỹ hỗ trợ pháp lý sở hữu trí tuệ cho doanh nghiệp nhỏ và startup. Tăng cường truyền thông, giáo dục cộng đồng và nâng cao năng lực nhận diện thương hiệu cho người tiêu dùng.

TS. Phạm Minh Huyền - Phó trưởng Bộ môn Luật Sở hữu trí tuệ Đại học Luật Hà Nội.

Cùng quan điểm, TS. Phạm Minh Huyền - Phó trưởng Bộ môn Luật Sở hữu trí tuệ Đại học Luật Hà Nội cho rằng, việc thành lập Tòa án chuyên trách để giải quyết các tranh chấp liên quan đến sở hữu trí tuệ là cần thiết, khi mà số lượng các tranh chấp liên quan đến lĩnh vực sở hữu trí tuệ phát sinh ngày một nhiều và có xu hướng phức tạp hơn tại Việt Nam.

Do đó, theo bà Phạm Minh Huyền, cần bổ sung thêm thẩm quyền xét xử sơ thẩm các vụ án hình sự liên quan đến sở hữu trí tuệ cho các tòa sở hữu trí tuệ tại tòa án nhân dân khu vực. Đại diện Ban Pháp chế VCCI Phạm Văn Hùng cho rằng, cần xây dựng mô hình quản lý đặc thù, thiết kế khung pháp lý riêng cho hoạt động đổi mới sáng tạo, nhận diện đặc điểm và nhu cầu riêng của nó.

Bên cạnh đó, đánh giá kỹ lưỡng tác động của quy định lên doanh nghiệp trong nước, đảm bảo không vô tình kìm hãm đổi mới. Triển khai rộng rãi cơ chế sandbox để thử nghiệm các mô hình kinh doanh và công nghệ mới trong môi trường kiểm soát.

Ông Phạm Trường Giang - Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Eurohouse Việt Nam.

Ông Phạm Trường Giang - Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Eurohouse Việt Nam cho rằng, hiện nay còn nhiều bất cập trong xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, đặc biệt là trong lĩnh vực sản xuất công nghiệp. Việc xử lý vi phạm còn phụ thuộc quá nhiều vào chứng cứ bắt quả tang hàng hóa vi phạm. Chế tài xử phạt hành chính còn chưa đủ sức răn đe. Cơ chế phối hợp giữa các cơ quan thực thi còn chồng chéo, thiếu tính chủ động.

Để khắc phục, theo ông Phạm Trường Giang, cần nâng cao hiệu lực thực thi kết luận giám định; tăng mức chế tài xử phạt; thiết lập cơ chế “biện pháp khẩn cấp tạm thời”, cho phép cơ quan chức năng tạm đình chỉ sản xuất, tạm thu giữ sản phẩm ngay khi có kết luận giám định, để ngăn chặn kịp thời hành vi vi phạm tiếp diễn; tăng cường vai trò phối hợp liên ngành. Ngoài ra, cần công khai minh bạch thông tin xử lý vi phạm, góp phần cảnh báo, răn đe và bảo vệ doanh nghiệp tuân thủ pháp luật.